Thursday, April 4, 2024

ڪالم نگاري ۽ شبنم گل

 

ڪالم نگاري ۽ شبنم گل

 Preface for Shabnam Gul book

        آرٽيڪل ۽ ڪالم ۾ اهو فرق آهي جو آرٽيڪل ۾ ذاتي راءِ گهٽ هوندي آهي جڏهن ته ڪالم سڄو ذاتي راءِ تي ٻڌل هوندو آهي.

ڪالم هڪ اهڙي صحافتي صنف آهي، جيڪا اخبار يا ميگزين ۾ هڪ ئي سري/عنوان هيٺ باقاعدگي سان شايع ٿئي. اها صنف تازن واقعن ۽ حالتن تي ٽيڪا ٽپڻي لاءِ آهي جنهن مان لکندڙ جي سوچ ۽ فڪر سان گڏوگڏ ان جي شخصيت پڻ بَکندي آهي. اهو اظهارِ خيال ضروري ناهي ته ڪنهن هڪ موضوع تي هجي، بلڪه اهو زندگي کي بحيثيت مجموعي به زيرِ بحث آڻي سگهي ٿو.

        ڪالم جو انداز مزاحيه يا غير سنجيده به ٿي سگهي ٿو ۽ سنجيده به. اهو به ممڪن آهي ته ان ۾ اخلاقيات، نصيحتون يا ٻيا دلچسپ معاملا هجن. ڪالم لکڻ واري جي ذاتي ذوق ۽ نقطه نظر جو عڪس هوندو آهي. پوءِ اهو موضوع کڻي عورتن جو فيشن هجي، پرڏيهي پاليسي يا وري مهنگائي وغيره. ان ڪري ڪالم ۾ ليکڪ جي مضبوط راءِ هجڻ ضروري آهي. مستقل عنوان هيٺ ڪالم نگار تازن حالتن ۽ واقعن جي تناظر ۾ پنهنجي خيالن ۽ (ڪڏهن ڪڏهن) جذبن جو اظهار ڪري ٿو. تنهنڪري ڪالم کي ڪو خاص اسلوب ۾ پابند نٿو ڪري سگهجي. فرينچ فطرت پسند جو اهو چوڻ ڪالم تي صحيح لاڳو ٿئي ٿو ته Style is the man هر ماڻهو ٻئي کان مختلف آهي. ان ڪري هو جيڪو ڪجهه لکي ٿو سو سندس اسٽائيل آهي. ڪنهن زماني ۾ ڪالم تي ليکڪ جي صحيح لازمي سمجهي ويندي هئي. انگريزي جي مشهور اديب آسڪروائلڊ ٽيليگراف اخبار کي خط لکيو ته منهنجي اسٽائل مان ئي معلوم ٿي ويندو ته اها ڪنهن جي لکڻي آهي، ان کي صحيح جي ضرورت ناهي.

        ڪالم جو اسلوب جيئن ته سنجيده، مزاحيه، طنزيه، غير سنجيده کان وٺي ڪجهه به ٿي سگهي ٿو. ان ڪري ڪنهن ڏاهي لکيو هو ته ان کي سمجهڻ جو دائرو مونا ليزا جي مسڪراهٽ جيان وسيع آهي.

        مٿي ذڪر ڪيل ڳالهين مان لڳي ٿو ته جيترا لکڻ وارا اوترا اسٽائل. بهرحال ڪالمن کي ٿلهي ليکي ٻن طريقن سان ورهائي سگهجي ٿو هڪ موضوعاتي طريقي سان، ٻيو وري اسلوب يا اپروچ جي طريقي سان.

        ڪالم جو بنيادي مقصد معلومات ڏيڻ، خبر يا معلومات جي تشريح ڪرڻ، سمجهائڻ يا وضاحت ڪرڻ، خبر يا واقعي جي اهميت ۾ ان جي اثرن کان آگاهه ڪرڻ واقعي جو پس منظر ڏيندي اهو ڏيکارڻ ته اهو ڪو اڪيلو واقعو آهي يا هڪ پيٽرن آهي. ۽ ٻيا به اهڙا واقعا آهن. ائين ان ڳالهه جي نشاندهي ڪرڻ ته اهو ڪهڙي ريت پڙهندڙ تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو. ان ڪري اهو چئي سگهجي ٿو ته ڪالم جو بنيادي ڪم جيتوڻيڪ تفريح مهيا ڪرڻ سمجهيو وڃي ٿو. پر جيئن ته هڪ خاص انداز سان معلومات ڏي ٿو ۽ ان سان گڏوگڏ حالتن يا واقعن کي خاص ترتيب سان رکي ان جي تشريح ڪري نتيجا بيان ڪري. تنهنڪري بطور شارح جي ڪالم نگار خبر کي ڪنڊينس ڪري ٿو. واضح ۽ منطقي طريقي سان موثر جملن کي هڪ اسٽوري جي شڪل ڏي ٿو. جنهن سان پڙهندڙ هڪ راءِ جوڙي ٿو. ڪالم نگار اندرونِ خانه جي معلومات ڏي ٿو. ان ڪري راءِ جوڙڻ ۾ مدد ڏي ٿو سو به وري طنز مزاح، جملي بازي ۽ انداز بيان جي ذريعي، بلڪه ڪالم لاءِ اهو چيو ويندو آهي اهي شيون جيڪي اخبار ۾ خبر يا ٻئي ڪنهن فارميٽ ۾ شايع نٿيون ڪري سگهجن سي ڪالم جي ذريعي ڇاپي سگهجن ٿيون. ان ڪري اهو چئي سگهجي ٿو ته اهڙي راءِ آهي جنهن کي اخبار ۾ ٻئي ڪنهن هنڌ برداشت نٿو ڪري سگهجي. پر ان کي ڪالم ۾ ڪري سگهجي ٿو.

        ڪالم نگاري هڪ حد تائين تخليقي عمل آهي، ان ۾ مختلف محاورا، تشبيهون، تلحيمات ۽ تعبيرون هونديون آهن. استعارا هوندا آهن. شيڪسپيئر چوي ٿو ته ”منهنجي بهترين عادت اها آهي جو آءٌ پراڻن لفظن کي نئون ويس پارايان ٿو.“

مواد ڪٿان ٿو اچي؟

        ڪالم جو خيال اچڻ ڪو رومانٽڪ معاملو ناهي جو توهان دريءَ وٽ بيٺا هجو ۽ ڪالم جو آئيڊيا اچي ٿو وڃي. هڪ دفعو ڪالم بجلي جي چمڪ جيان اچي ٿو ۽ ان کان پوءِ کلندو وڃي ٿو. پوءِ ڪالم نگار لکڻ لڳي ٿو، ڪالم جو مواد تازين خبرن، مشاهدي، انٽرويوز، ماڻهن جي تحقيق، ماڻهن سان ڳالهه ٻولهه ڪتاب پڙهڻ خود ماڻهن ۽ حالتن کي پڙهڻ مان ملي ٿو. ڪالم لکڻ لاءِ صلح ڏيندڙن جو چوڻ اهي ته روزانو 2 سئو صفحا پڙهو. هڪ صفحو لکو. 21 شين جو مشاهدو ڪريو. ڪوشش ڪريو ته هر شيءَ جو مشاهدو ان نگاه کان ڪريو ته توهان کي ان تي ڪالم لکڻو آهي. چانهه جي ڪوپ جو به ائين اڀياس ڪريو ڄڻ ته توهان کي ان تي ڪالم لکڻو آهي. شروعات ڪٿان ڪرڻي آهي، ڳالهه کُٽائڻي ڪٿي آهي.

        ڪالم هڪ هلڪي ڦلڪي مزو ڏيڻ واري لکڻي آهي جنهن جو انداز اهڙو هوندو آهي، ڄڻ توهان چهنڊڙيون هڻي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪريو پيا. چرچن ڀوڳن ۽ لفظن سان کيڏو پيا. ڪنهن جي محرومي تي ٺٺولي ڪالم جي دائري ۾ نٿي اچي. اردو جو معتبر ڪالم نگار نصرالله خان چوي ٿو ته شوڪت ثانوي جو هڪ معذور شخص بابت خاڪو پڙهيو، جنهن ۾ هن لکيو هو ته ”هو ائين منڊڪائي پئي هليو ڄڻ ٽائيپ ڪندو هجي، ان ڏينهن کان مون شوڪت ثانوي کي پڙهڻ ڇڏي ڏنو.

ڪالم تڪڙ ۾ لکيو ويندو آهي، وقت گهٽ هوندو آهي.

ماڻهن کي تعليم ڏجي اهو وقت گذري ويو. پوءِ اهڙا ڪالم نويس آيا جيڪي عوام جي پويان هلڻ لڳا عوام ته ”اڙي-او“ پسند ڪندو آهي. ان ڪري اهڙا ڪالم نگار اهو چوڻ لڳا ته عوام کي ائين ڳالهه سمجهه ۾ اچي ٿي ان ڪري کين ائين ئي لکڻ گهرجي.

ڪالم نگار ڪير آهن؟

ڪالم نگار اهي هوندا آهن جيڪي پنهنجي ذات ۾ انجمن هوندا آهن، جن وٽ زندگي يا ڪنهن خاص شعبي جو تجربو يا مهارت هوندي آهي. جنهن کي هو حالتن سان ٺهڪائيندي عام فهم لفظن ۽ بيان سان لکي ٿو. هڪ انگريز نقاد چواڻي ته ڪالم نگاري درحقيقت هڪ سٺي شادي جيان آهي. لڳاتار محنت جو ڪم آهي، هڪ ئي ڌڪ ۾ لکڻ ايڏو سولو ڪم ناهي. هڪ سٺو ڪالم هر هفتي لکڻو آهي، ۽ پوءِ اهو سالن تائين جاري رکڻو آهي.

        وڏن ڪالم نگارن ۾ گڏيل قدر هوندو آهي سا آهي مستقل مزاجي. جيڪڏهن توهان ڪالم نگار ٿيڻ چاهيو ٿا ته محنت، مستقل مزاجي ۽ صبر توهان جي شخصيت جو حصو هجڻ گهرجي. ياد رکو ته ڪالم نگاري هلڪي آنچ تي پچڻ واري ڊش آهي. تڪڙ هرگز نه ڪريو.

ڪالم جا قسم

اسلوب جي حوالي سان ڪالم جا ٿلهي ليکي هي قسم آهن:

(1)          طنز مزاح (2) سنجيده (3) بحث مباحثو، ائڊوائيس ڪالم، تنقيدي راءِ، نقطه نظر يا خيالن جي ڏي وٺ، خبرن تي مختصر ٽيڪاٽپڻي، عوام جو آواز جنهن ۾ خلقِ خدا جي راءِ ۽ ڳالهيون شامل هجن، گاسپ (فضول ڳالهه ٻولهه) يا افواهه، گپ شپ پنهنجي اندر جي ڀڙاس ڪڍڻ. اهڙين صورتن ۾ ڪالم نگار پنهنجي ماضيءَ ۾ هليو ويندو آهي، پر ان لاءِ ضروري آهي ته هو ماڻهن جي دلچسپي کي پاڻ سان گڏ کڻي هلي.

ڊائري ۾ سوال جواب

        ڪالم ليکڪ جي شخصيت کي ظاهر ڪري ٿو. اها ڳالهه کيس اجازت ڏي ٿي ته هو موضوع جي باري ۾ انوکي انداز ۽ خاص اسٽائل سان لکي. ڪالم نگار پنهنجي ڪالم کي ذاتي ٽچ ڏيڻ لاءِ هڪ کان وڌيڪ اپروچز استعمال ڪري سگهي ٿو.

مربوط انداز: عام طور تي سياسي ڪالمن ۾ نظر اچي ٿو، جنهن ۾ هڪ ئي موضوع تي ڳالهه ٿيندي آهي. هي اسٽائيل انهن ماڻن لاءِ بهتر آهي جيڪي هڪ ئي موضوع تي لکڻ چاهين ٿا.

وقعاتي اسٽائيل: ڪيئي متعلقه ۽ غير متعلقه واقعات ۽ ڪهاڻيون توڙي مشاهدا هڪ ڪالم اندر ڳنڍيا ويندا آهن. ڪڏهن ڪڏهن ائين به ٿيندو آهي ته ڪالم نگار اڌ ڊزن کن واقعا ڪالم ۾ ڀري ڇڏيندو آهي پر انهن غير متعلقه حقيقتن جو ڪنهن نه ڪنهن طرح سان هڪ ٻئي تي انحصار هوندو آهي.

پڙهندڙن جو ڪالم

 

وڌيڪ واندن لاءِ ڪالم

ڪالم ۾ موضوع توهان جو آهي پر توهان ٻين کي خوش ڪرڻ لاءِ پنهنجي راءِ ڏيو ٿا، سفارش ڪريو ٿا.

        اردو ۾ ارشاد احمد حقاني جون لکڻيون خشڪ ڪالمن طور رتيون وينديون آهن. پر جيڪڏهن ڪو پڙهڻ شروع ڪري ته اڌ ۾ ڇڏڻ تي دل نه چوندي ۽ مستنصر حسين تارڙ وٽ ڪهاڻي بيان ڪرڻ جو انداز غضب جو آهي وڏي ڳالهه ته هو روز لکندو رهيو آهي.

توهان ڪو موضوع کڻو ٿا ته ان لاءِ ذهن ٺاهيو. دماغ گوگل سرچ انجڻ جيان واسطيدا معلومات ۽ واقعا ڳولڻ شروع ڪندو. هڪ ڳالهه ذهن ۾ رکڻ گهرجي ته پڙهندڙ پنهنجي لاءِ خوشگوار صبح گهري ٿو. ان لاءِ ضروري آهي ته ڪا دلچسپ وڻدڙ کل ڀوڳ واري ڳالهه سان ڪالم شروع ٿيڻ گهرجي. مثالطور توهان لکو ته اڄ صبح جو مون وٽ خميسو تيلي آيو هو. چوڻ لڳو ته انسان جيئي ڇو ٿو؟ هي به ڪو مشڪل سوال آهي. ظاهر آهي ته پنهنجي ٻارن لاءِ، پوءِ شيدا تلي، شيخ رشيد ڇو پيو جيئي؟

        جهڙي طرح مختصر ڪهاڻين ادب ۾ پنهنجي جڳهه والاري ورتي آهي. اهڙي طرح ڪالم نگاري جو به فن جنم وٺي چڪو آهي. مُنو ڀائي ڪالم نگاري جو ليجينڊ مڃيو وڃي ٿو. چوي ٿو ته ڪالم لاءِ چار شيون بنيادي آهن. مطالعو، تربيت، نظريو ۽ رويو. هو چيو ٿو ته زبان ۽ ايمان کانسواءِ توهان ڪالمسٽ نٿا ٿي سگهو. هو وڻ کي هڪ مثال طور پيش ڪري ٿو. هن وڻ کي ڪاٺير هڪ نظر سان ڏسندو، واڍو ٻي نظر سان، پکيءَ ٽئين نظر سان، مالي وري اڃا به مختلف نظر سان ڏسندو. سڀ پنهنجي پنهنجي ضرورت ۽ مزاج مطابق ان کي ڏسندا ۽ استعمال ۾ آڻيندا. ساڳيو حال قلمڪار جو اهي قلمڪار پنهنجي زاويه نگاه کان نديا آڏو حقيقتون بيان ڪندو آهي، ڪالم نگاري لاءِ فڪر ۽ ڪلچر جو شعور هجڻ ضروري آهي.

چراغ حسين حسرت، احمد نديم قاسمي، نصرالله خان، مجيد لاهوري، ابن انشاءَ، طفيل احمد جمالي، ابراهم جليس، انعام دراني.

        ڪالم نويسي جي شروعا 1841ع ۾ تڏهن ٿي جڏهن آمريڪي صحافي هويس گريسلي نيويارڪ ٽريبيون اخبار جاري ڪئي. هن خبر ۽ راءِ کي هڪ ٻئي کان الڳ ڪرڻ لاءِ راين لاءِ الڳ صفحو شروع ڪيو جيڪو اڳتي هلي اوپيڊ (Opposite Editorial Page)  جي نالي سان سڏجڻ لڳو. ان دور ۾ آمريڪي پريس سياسي حملن سان ڀريل هئي. انکان بچڻ لاءِ اوپينين پيج شروع ڪيو ويو.

دنيا ۾ ڪيترائي مشهور اديب جهڙوڪ ڊراڪولا جو ليکڪ برام اسٽروڪ، مشهور ناول نويس چارلس ڊڪنس، ارنسبٽ هينگوي، مارڪ ٽوئين، برنارڊشا صحافي ۽ ڪالم نگار رهيا.

آمريڪي ڪالم نگار والٽر ونچيل 1920 کان 1960 تائين سرگرم رهيو هن جو ڪالم 2 هزار اخبارن ۾ ڇپيو هو ۽ مجموعي طور تي سندس پڙهندڙن جو تعداد هڪ ڏينهن ۾ 50 ملين هو.

        سنڌ توڙي ننڍي کنڊ ۾ صحافت توڙي ڪالم نگاري انگريزن سان گڏ آئي سنڌي ۾ اخبارون نڪتيون ته ڪالم نويسي به شروع ٿي. شمس الدين بلبل سنڌي ڪالم نگارن جي شروعاتن نالن ۾ اهم آهي. هن پنهنجي ڪالمن ۾ طنز و مزاح سان معاشري ۾ موجود غلط ڳالهين، بدعتن ۽ ڪمزورين کي وائکو ڪيو. سندس 1896 کان 1915ع تائين لکيل مواد ”مزحيات“ جي نالي سان ڪتابي شڪل ۾ شايع ٿيو.هن جي صحافت جو نڍوڙ ”جام جم“ نالي ڇپيل ڪتاب ۾ به ملي ٿو.

        شيخ عبدالمجيد سنڌي جو ڪالم ”نعره مستانه“ آزادي کان اڳ توڙي پوءِ شايع ٿيندو رهيو. روزانه الوحيد، روزانه مهراڻ، روزانه سنڌ، ڪاروان ۽ عبرت ۾ شايع ٿيندو هو. سٺ ۽ ستر واري ڏهاڪي ۾ عبرت ۾ نور عباسي جو مزاحيه ڪالم ”واٽ ويندي“ مقبول ٿيو. شيخ عزيز جي ادارت جي شايع ٿيندڙ ”روزانه سنڌ نيوز“ ۾ علامه مستانو سيوهاڻي جو ”مستاني جو ڪالم“ ۽ ذوالفقار سيال جو ”سرخين جي درميان“ مقبو ٿيو.

        سراج ميمڻ جڏهن هلال پاڪستان جو ايڊيٽر ٿيو ته هن ڪيترن ئي ناميارن سنڌي اديبن کان اخبار لاءِ ڪالم لکايا جنهن ۾ امرجليل، قمر شهباز، رشيد ڀٽي جا نالا نمايان آهن. هلال پاڪستان عبدالڪريم سعدي ”جهاتيون“ جي نالي سان ڪالم لکندو هو جنهن ۾ پڙهندڙن جي راءِ به شامل هوندي هئي يا انهن جي سوالن جا جواب ڏنا ويندا هئا.

        ضياءَالحق جي آمريت جي خاتمي بعد جڏهن 88ع ۾ چونڊون ٿيون ته سنڌي ۾ نئين صحافت جنم ورتو. ان دور ۾ ڪامريڊ سوڀو گيانچنداڻي ”تاريخ ڳالهائي ٿي“، سلطانه وقاصي ”                 “، فقير محمد لاشاري جو ”متان وساريو“ قابل ذڪر آهن. ”متان وساريو“ اخبار جي پهرين صفحي تي چند سٽن تي ٻڌل هوندو هو. جنهن ۾ ڪا ڀرپور انداز ۾ ڳالهه ڪئي ويندي هئي، بعد ۾ انور پيرزادو عوامي آواز ۾ ”                    “، منظور سولنگي ۽ رحمت ماڃوٺي ڪاوش ۾ ڪجهه عرصي تائين جاري رکيو.

        يوسف شاهين جي جاري ڪيل روزانه ”برسات“سنڌي ۾ پهريون دفعو ڪالمن ۽ مضمونن لاءِ ڌار صفحو رکيو، جنهن ۾ بدر ابڙو ”وتايو سوچي ٿو“، شيخ اياز، آغا سليم، غلام نبي مغل، ناز سهتو، عبدالواحد آريسر ۽ ٻين ڪيترن ئي نون لکندڙ جي کيپ سامهون آئي.

        علي احمد بروهي ۽ علي محمد راشدي جي ادارت ۾ نڪرندڙ ستاره سنڌ جو ڪالم ”ملا لٽر“ مشهور هو. مفرح اڌملبوب پهرين سنڌي اخبار بدر ابڙو ”هي سين، هلال پاڪستان، زندگي جدوجهد اڻ ٿڪ سفر هلال پاڪستان، ”سنڌباد (هلال پاڪستان، وتايو سوچي ٿو برسات، آئيندو ڪاوش ۽ خبرون اخبارن ۾) بدر ڪڏهن ڪڏهن فرضي نالن شهباز لطيف، ترش، آديسي، تمر لاهوتي جي نالي سان لکيو.

        حافظ خير محمد اوحدي چواڻي ته صحافي لاءِ اديب هجڻ ضروري آهي. محمد هاشم مخلص ڪالم نگار هو، شيخ عبدالمجيد سنڌي تي سياسي حملا ڪيا هرڪو کائنس ڊڄندو هو ته کائنس مڙي لنگهي ۽ پٽڪو سلامت رهي.

        علي قاضي مزاحيه ۽ منحرف ڪالم نگار طور سڃاڻپ رکندڙ حليم بروهي کي روزانه ڪاوش لاءِ تيار ڪيو. ان کانپوءِ واري دور ۾ اسلم خواجه ”رولاڪ جي راءِ“ جي عنوان سان هلال پاڪستان ۾ ڪالم لکيا. اعجاز منگي هن دور جي ڪالم نگارن ۾ اهم نالو آهي.

        شبنم گل پنهنجي ڪالمن ۾ سماج ۾ موجود مائينڊ سيٽ کي بنياد بڻايو آهي. هوءَ ٻڌائي ٿي ته مختلف بنيادي يا حساس معاملن تي مجموعي طور اڄوڪو سنڌي سماج ڪيئن سوچي ٿو؟ ان جا ڪارڻ ڪهڙا آهن. ان جا زندگي جي مختلف شعبن جهڙوڪ سماجي، ثقافتي، معاشي، فڪري حوالي سان ڪهڙا اثر پون ٿا.

        بنگلاديش جا فراز ۽ عشرت ۾ شبنم فيس بُڪ جي وال تان عشرت جي نظم کان پنهنجي ڪالم جي شروعات ڪئي آهي. عشرت هولي آرٽيسن بيڪري ۾ مارجي ويل 28 ماڻهن مان هڪ هئي. هي ڪالم فيس بُڪ جي اسٽيٽس ۽ ان تي ٽيڪا ٽپڻي تي ٻڌل آهي.

        ”سنڌي ٻولي جو روشن مستقبل“ جي سري هيٺ لکيل ڪالم ۾ هو لکي ٿي سانا جي ڪنوينشن ۾ گهڻي ڀاڱي ٻولي جي اهميت ۽ بچاءُ تي ڳالهايو ويو پر حيرت جي ڳالهه اها آهي ته سنڌي مائرون پنهنجي ٻارن سان انگريزي ۾ گفتگو ڪري رهيون هيون.

        سنڌ جي اٻوجهه ماڻهن کي ڪيش ڪرائڻ جو هنر رهبر هر پل پنهنجي فائدي حاصل ڪرڻ لاءِ هوشيار، هر تعلق ۾ هڪ وڌيڪ نمايان وٿي نظر اچي ٿي. چاهي اهو تعلق عوام ۽ چونڊيل نمائندن ۾ هجي، ڀٽڪيل قافلا هجن يا سندن رهنما، هرڪو ٻئي کان غافل پنهنجي ڌن ۾ نه ڄاڻ ته ڪهڙي پاسي وڃي پيو.

        ”عقلي بنياد تي وجود جي بقا جي ويڙهه“ پنهنجي لکڻي ۾ ڄاڻائي ٿي ته زراعت عورت شروع ڪئي. هرُ ايجاد ٿيڻ بعد پوک مرد حوالي ٿي، عورت گهرداري جو هنر ۽ طريقو اختيار ڪيو. ڪمن جي ان ورڇ بعد مرد طاقت ۽ اقتدار جي علامت بڻيو.“ ان اڻ برابري کي ختم ڪيئن ڪجي؟ ان ۾ هوءَ عورت جي رول تي زور ڏيئي: مردن جي تضاد يا روين کي پاڻ تي طاري ڪرڻ يا انهن روين تي گهڻو سوچڻ به ٻين لفظن ۾ پنهنجي صلاحيتن ۽ رتبي سان ناانصافي ڪرڻ آهي. عورت کي وجود جي بقا جي جنگ عقلي بنيادن تي وڙهڻي پوندي.

        ”تحفظ جو ڇانورو“ ۾ لکي ٿي ته زراعت، گهرن ۾ پورهيو ڪندڙ توڙي ملازمت ڪندڙ عورت معاشي جدوجهد ڪندي به ذهني دٻاءُ جو شڪار آهي. غير محفوظ هجڻ جو احساس کيس خود رحمي ۽ احساس ڪمتري ۾ مبتلا ڪري ٿو. هو ڄاڻائي ٿي ته ”عورت جي سٺي يا خراب هئڻ جو معيار روايتي معاشرا جوڙين ٿا“ اها عورت سٺي جيڪا ظلم سهڻ جي صلاحيت رکي ٿي، جيڪا هر زيادتي تي خاموش رهي ۽ مصلحت پسند بڻجي زندگي گذاري. هن ان ڏس ۾ انساني حقن بابت تنظيمن جي رپورٽن جا انگ اکر ۽ حوالا پڻ ڏنا آهن.

هي ڏکويل مائرن جو ديس:

        وحدت ڪالوني، حسين آباد ۽ قاسم آباد ترقياتي ڪمن ۾ پوئتي آهن انهن علائقن ۾ باغ سُڪا پيا آهن، اسان پنهنجي نسلن کي سرسبز باغ بدران انٽرنيٽ ڪيفي ۽ شيشي جي دونهين ۾ ويڙهيل هوٽل ڏيئي سگهيا آهيون.

        پريت ورهائين ڪي ڪي ڊائري وانگر لڳي ٿو.

روڙيو رتا گل نگر پارڪر ۽ ڪاورنجهر جو سفرنامو آهي. شهر جا ٿڪ ذهن جيڪي خوف ۽ دٻاءُ واري زندگي گذارين ٿا هي اچي پاڻ کي ٻيهر فطرت سان جڙيل محسوس ڪن ٿا.

        سنڌ ڏينهون ڏينهن ڇو پوئتي رهي آهي ۽ جواب ملي ٿو ته سنڌ ۾ مسئلن جي ڀرمار آهي. سياسي، معاشي ۽ معاشرتي موجهارا بي حساب آهن. اصل مسئلو اهو آهي ته سنڌ جو ماڻهو عملي سوچ کان پوئتي اهي، هو جنهن رهبر جو انتظار ڪري رهيو آهي، اهو ڪڏهن به نه ايندو. رهبر ته سندس من ۾ موجود آهي.

ٿر جي وساريل شهر جي ڪٿا- نئون ڪوٽ

ٻولي+ عٽڪسا ۾ ڦاٿل عوام ڇا ٿو سوچي.

ماڻهو حال ۾ جيئندي به موجود نه هجن، رڳو سمورا بحث مباحثا ان ڳالهه جي چوڌاري ڦري رهيا هجن ته ڪالهه ۽ ٽيون ڏينهن ڇا ٿيو يا ماضي جو ورجاءَ بي انداز ڪيو وڃي ته پوءِ ماضي ۾ رهندڙ قوم ڪهڙي تبديلي آڻيندي؟

صوفي صاف ڪيو ڌوئي ورق وجود جو: آتم ڪٿا

 Preface for Prof  Dr Bashir Ahmed Memon's book on media

مهاڳ

 ميڊيا جيترو وڌي اوترو ئي اُن ۾ گهڻ رنگي آئي آهي ۽ ان ۾ عمل به اوترو ئي ڳُتيل ٿي ويو آهي. ان حساب سان ميڊيا جا هُنر (Skills) سکڻ پنهنجي جاءِ تي اهم آهي پر خود اهو سمجهڻ اوترو ئي اهم آهي ته ميڊيا ان جي پراڊڪٽ ڪيئن ماڻهن تي اثرانداز ٿئي ٿي؟ ڪهڙا ميسيج ڏي ٿي. سنڌ يونيورسٽي، ڄامشورو جي ميڊيا شعبي جو استاد ڊاڪٽر بشير ميمڻ برطانيه جي لائسٽر (Leicester) يونيورسٽي مان سنڌ جي صحافت ۽ صحافين تي پي ايڇ ڊي ڪئي اٿس. تنهن سنڌ جي صحافت ۽ صحافين جو گهري علمي نظر سان جائزو ورتو آهي. سندس ان اڀياس ۽ مشاهدي بعد هن ڪتاب ۾ پنهنجي جائزي جي اُپٽار ڪئي اٿس. دراصل هن ميڊيا جي ڪجهه عملي پاسن کي اُڀاريو ۽ ان بابت ڪجهه سوال اٿاريا اٿس، جيڪي سوال اسان وٽ سماج ۾ ته موجود آهن، پر ڪو صحافي پنهنجي پاڻ کان اُهي سوال ورلي پڇي ٿو. ڊاڪٽر بشير ميمڻ عام فهم ٻولي ۽ انداز سان ڪجهه بنيادي نوعيت جا به سوال ڪيا آهن ته خبر ڇا آهي؟ صحافت ڇا آهي؟ صحافي ڪير آهي ۽ ڪير ناهي؟

        انٽرنيٽ ۽ جديد اليڪٽرانڪ ٽيڪنالاجي اچڻ بعد صورتحال اِها آهي ته اسان تي روز سوين ڇا، هزارين ميڊيا جي پيغامن جي بمباري ٿي رهي آهي. پرنٽ ميڊيا کان وٺي ٽيليويزن چئنلن تائين انٽرنيٽ جي ويب سائيٽن کان وٺي سوشل ميڊيا تائين، کن پل ۾ قسمين قسمين پيغامن جو وسڪارو آهي. انهن مان ڪجهه پيغامن کي سڃاڻڻ سولو آهي، ڇاڪاڻ جو اهي سڌا پيغام هوندا آهن پر گهڻا پيغام اهڙن ورن وڪڙن، رنگن ۽ پردن ۾ ويڙهيل هوندا آهن جن کي سڃاڻڻ مشڪل هوندو آهي. اسان ڄاڻون ٿا ته ٽي وي، انٽرنيٽ توڙي ريڊيو ۽ اخبارن ۾ اشتهار مختلف پراڊڪٽس (مصنوعات) وڪڻڻ لاءِ ڏنا ويندا آهن. اهي اشتهار ميڊيا ڏسندڙن کي هرکائڻ، انهن جو ڌيان ڇڪائڻ ۽ آماده ڪرڻ لاءِ ائين ٺاهيا ويندا آهن جو اُهي دلچسپ ۽ وڻندڙ، دل کي ڇُهندڙ ۽ دماغ تي اثر وجهندڙ هجن. مثال کڻي وٺو فلمن ۽ ڊرامن جا اشتهار توڙي ٽيزر (Teaser) اسان کي اهي فلمون ۽ ڊراما ڏسڻ تي آماده ڪري وجهندا آهن. ڇا توهان انهن اشتهارن کي ڪڏهن تنقيدي نظر سان ڏٺو آهي؟ غور ڪندا ته اُهي اسان کي ڪنهن طرح سان قائل يا مائل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن.

اهي ته ٿيا سڌا پيغام، پر ميڊيا جا ٻيا پيغام ايترو چٽا نه هوندا آهن انهن ۾ قائل يا مائل ڪرڻ جو پيغام لڪل ۽ غير محسوس طريقي سان هوندو آهي.

ڪي ماڻهو اخبار نٿا پڙهن، ٽي وي باقاعدگي سان نٿا ڏسن، سندن خيال آهي ته اهي ميڊيا جي انهن پيغامن ۽ ان جي اثرن کان بچيل آهن. اڄ جيڪي ماڻهو اخبارون نٿا پڙهن ۽ ٽي وي چئنل نٿا ڏسن اهي فيس بُڪ، ٽوئٽر يا يوٽيوب ايتري قدر جو واٽس ايپ جي استعمال ذريعي ميڊيا جي پيغامن جي وَڪڙ ۾ اچي وڃن ٿا. موبائيل فون جو استعمال به ماڻهو کي انهن پيغامن جي  لپيٽ ۾ آڻي ڇڏي ٿو. رڳو ايترو ئي ناهي، اهڙا ماڻهو بهرحال هن سماج ۾ رهندڙ ماڻهن سان لاڳاپيل آهن، جيڪي ميڊيا جا مختلف قسم استعمال ڪن ٿا. اهڙن ماڻهن جي ذريعي ٻين ماڻهن تائين ميڊيا جو پيغام ۽ ان جا اثر پهچن ٿا. پر اهڙي صورت ۾ اِهي پيغام بگڙيل شڪل ۾ پهچن ٿا. ڇاڪاڻ جو پهريون دفعو جيڪو ماڻهو ميڊيا ڏسي ٿو ۽ ان جو پيغام ٻڌي ٿو ته اُتي ٽن کان وڌيڪ شرط لاڳو ٿي وڃن ٿا. پهريون اهو ته هن ڪهڙي ماحول ۾ اهو پيغام ٻڌو/ڏٺو؟ ٻيو اهو ته هن اهو پيغام ڪيترو سمجهيو، ٽيون اِهو ته جيترو به سمجهيو ان کي اوترو بيان ڪري سگهيو آهي يا نه؟

انهي مان اندازو لڳائي سگهجي ٿو ته اڄ جي دؤر ۾ وڏي پيماني تي موجود ميڊيا ڪيتري اهم ۽ پُر اثر آهي.

هتي اهو سمجهڻ ضروري آهي ته خبر هجي يا ڪا فلم يا گانو، يا وري ميڊيا ۾ موجود ٻيءَ ڪا صنف ان ۾ جديد ٽيڪنالاجي ۽ انساني نفسيات جي گهري ڄاڻ جو جهجهو ۽ ماهراڻي طريقي سان استعمال ڪيو ويندو آهي. رنگ، منظر، پس منظر، ڪردار، ويس وڳا، ٻول، چمڪ، ڌمڪ، ميوزڪ انهن سڀني ۾ استعمال ٿيل ترتيب هڪ خاص ماحول ٺاهيندي آهي ۽ خاص پيغام جوڙيندي آهي. ان ڪري ميڊيا جي مختلف پراڊڪٽس ۾ لڪل يا غير محسوس طريقي سان سمايل پيغامن جو پتو لڳائڻ ڏکيو ڪم آهي. ڪيترائي ماڻهو انٽرنيٽ تي موجود هر شيءَ کي حقيقت طور قبول ڪندا آهن پر ساڳئي وقت ماڻهن جو ڪجهه حصو اهڙو به آهي جيڪو انٽرنيٽ تي موجود سمورين شين کي بنهه غير حقيقي قرار ڏيندا آهن. اهي ٻئي گروپ سؤ سيڪڙو صحيح ناهن. پهرين ڌُر اهو وساري ٿي ويهي ته انٽرنيٽ تي ڪوبه دربان يا گيٽ ڪيپر ناهي. ٿئي ائين پيو جنهن کي جيڪا شيءِ وڻي انٽرنيٽ خاص ڪري سوشل ميڊيا جي پليٽ فارم تي رکيو ويٺو آهي ۽ چاهي ٿو ته دنيا نه رڳو سندس ڳالهه ٻُڌي بلڪه ان جي حمايت پڻ ڪري.

حقيقي دنيا اها آهي ته مذهب، اقتدار توڙي وسيلن تي ڪنٽرول سياست کي وڌيڪ ڪٽر بڻائي ڇڏيو آهي، مذهبي عقيدن توڙي سياسي خيالن وارا ماڻهو به پنهنجا هم خيال پيدا ڪرڻ جي ڊوڙ ۾ رُڌل آهن ۽ وسيلن تي ڪنٽرول وارا ۽ وڌيڪ وسيلا هڙپ ڪرڻ ۽ پنهنجو موجوده ڪنٽرول وڌيڪ مضبوط ڪن ٿا ته متان اُهي وسيلا سندن هٿن مان نڪري نه وڃن. اقتدار يا حڪمراني جيئن ته وسيلن جي ورهاست جو مکيه هٿيار آهي اُن ڪري ان تي به وسيلن واريون ڌريون هر صورت ۾ پنهنجو قبضو رکڻ گهرنديون آهن. ڇاڪاڻ جو جيڪڏهن اقتدار سندن هٿن مان ويو ته وسيلن جي مالڪي ۽ ڪنٽرول جي ختم نه ته ڍِرو ٿي سگهي ٿو. اُن ڪري ميڊيا تي انهن طاقتور ڌُرين جو ڪنٽرول آهي، جيڪي طئي ڪنديون آهن ماڻهو ڇا ڳالهائين، ڇا ٻڌن، ڇا ڏسن، ڇا هنڊائين. ڇا کائين ۽ پيئن، ڇا تفريح ڪن، ڪهڙو ڪلچر اختيار ڪن؟ ايتري قدر جو اهي ئي فيصلو ڪندا آهن ته ڇا اهم آهي ۽ ڇا غير اهم. سندن پوري ڪوشش اِها هوندي آهي انهن سڀني شين جي ذريعي سندن وسيلن، ڪنٽرول ۽ حڪومت ۾ واڌ اچي، ڪنهن به صورت ۾ انهن ۾ ڪمي نه اچي. اُن ڪري ميڊيا ۽ ان جي پاليسين کي پرکڻ ۽ پرجهڻ لاءِ هن ڇڪتاڻ کي سمجهڻ ضروري آهي.

مختلف ماڻهو ميڊيا جي مواد جي تشريح مختلف ڪندا آهن. توهان ميڊيا جي ڪنهن پراڊڪٽ  پيغام مان جيڪا معنيٰ ڪڍو ٿا، توهان جا ٻار، دوست يا ساٿي ان کان مختلف معنائون ڪڍي سگهن ٿا، ڇاڪاڻ جو اسين پنهنجي جنس، نسل، طبقي، تعليم، جنسي رجحانن وغيره جي ڪري پنهنجي منفرد حيثيت سان ميڊيا جي مواد مان معنائون وٺون ٿا. اهي ڳالهيون جڏهن گڏ ٿين ٿيون ۽ ان جي نتيجي ۾ توهان کي جيڪي تجربا ٿين ٿا، ان مان پتو لڳائي سگهبو ته توهان ميڊيا جي پيغامن کي ڪيئن سمجهندا ۽ ان جو اظهار ڪيئن ڪندؤ؟

بنهه ائين به ڪونهي ته ميڊيا ذريعي ايندڙ سمورا پيغام نقصانڪار آهن. ميڊيا جي ذريعي ئي اسين پنهنجي پاڻ کي ملڪ توڙي دنيا ۾ پيش ايندڙ واقعن، حالتن، سائنسي، سماجي، ثقافتي طور سياسي ترقي بابت اپ ڊيٽ (Update) ڪيون ٿا. ان ڪري ميڊيا جو استعمال اڻٽر ۽ لازمي آهي. هتي اها ڳالهه اهم آهي ته اسين رڳو ميڊيا جي پراڊڪٽ ۽ پيغام کي سمجهون ۽ ان سان پنهنجي ڪم جي ڳالهه کڻي وٺون، ان ڪري ميڊيا ۾ ڪم ڪندڙ نوجوان، خاص ڪري سيکڙاٽن لاءِ پڻ ميڊيا استعمال ڪندڙن لاءِ اهو ضروري آهي ته هو اهو سمجهن ته ميڊيا ڇا آهي؟ ان ۾ پيغام ڪيئن جوڙيو ويندو آهي؟ ان مان پيغام جوڙيندڙ جي مراد ڇا آهي؟

ميڊيا هڪ ڪاروبار آهي، گهڻي ڀاڱي ميڊيا ڪاروباري فائدن جي ڪنٽرول هيٺ آهي. اُن جي هڪ منطق اِها آهي ته پئسو تيزي سان ميڊيا کي هلائڻ جو بنيادي جُزو بڻجي ويو آهي. ٻيو اهو ته ميڊيا خود هڪ انڊسٽري بڻجي ويئي آهي، جنهن ۾ نفعو ڪمائڻ بنيادي جزُو بڻيل آهي. اها ڳالهه ميڊيا ۾ ٺهندڙ پيغام، ان جي ڏسندڙن (Audience) جي تعليم ڪري ٿي. ميڊيا پراڊڪٽ لاءِ ڪهڙي مارڪيٽ ٿي سگهي ٿي؟ ان کي اسپانسر يا مالي سپورٽ ڪرڻ لاءِ ڪهڙيون صنعتون ۽ ادارا ٿي سگهن ٿا. ٻيو اهو ته ميڊيا ڇاڪاڻ جو وڏي پئماني تي زندگي جي هر شعبي تي اثرانداز ٿئي ۽ ان ڪري ان کي ڪنٽرول ڪرڻ يا ان کي پنهنجي اثر هيٺ رکڻ ضروري آهي. ڊاڪٽر بشير ميمڻ ان طرف اشارو ڪري ٿو ته جيئن ته ميڊيا انڊسٽري آهي، ان ۾ ڪم ڪندڙن کي ڪم جو اُجورو يعني پگهارون ملڻ گهرجن. ليبر قانون به لاڳو ٿيڻ گهرجن ۽ حڪومت طرفان صحافين جي ورڪنگ ڪنڊيشن بابت جوڙيل قانوني ۽ ويج بورڊ ايوارڊ تي به عمل ٿيڻ گهرجي. اهڙن قانونن تي عمل نه ٿيندو ته صحافت ۾ لازمي برايون اينديون.

انهن سمورين ڳالهين کي سامهون رکندي سوال اهو ٿو پيدا ٿئي ته ڇا ميڊيا ۾ ڪم ڪندڙ خاص طور تي ننڍن شهرن جا رپورٽر ۽ عام پڙهندڙ ۽ ڏسندڙ ميڊيا کي تنقيدي طور سمجهي سگهن ٿا؟ ميڊيا کي تنقيدي طور سمجهڻ ۽ ان جو جائزو وٺن اڄ جي دنيا جو اهم ئي نه پر ضروري هنر آهي. ان هنر جي ذريعي ئي ميڊيا جي پيغامن جي نه رڳو سطحي يا بظاهر مواد کي سمجهڻ بلڪه ٻاهرين سطح تي هيٺيان لِڪل ۽ گهري معنيٰ کي سمجهڻ اڄ جي زندگي جو اهم هنر آهي جنهن کي لائيف اسڪل به چئي سگهجي ٿو.

اڄ انٽرنيٽ ۾ اينڊرائيڊ موبائل جي ڪري هر ڳوٺ، ننڍي توڙي وڏي شهر تائين رسائي آهي ۽ اتي ميڊيا جو رپورٽر موجود آهي، يا وري سوشل ميڊيا جي ڪري هر ڪو پنهنجي Status تي ڪجهه لکي ٿو، ڪمينٽ ڪري ٿو ۽ ويڊيو يا تصوير شيئر ڪري ٿو. ائين هو پاڻ ميڊيا جي مواد جو پيدا ڪندڙ(Content Creator)  يا پروڊيوسر آهي. ان کي سمجهڻ گهرجي ته هو ڪهڙي پسمنظر ۾ ڪهڙو پيغام ڏيئي رهيو آهي ۽ اُن جا اثر ڪهڙا پوندا؟

ميڊيا جا مختلف ذريعا ٽي وي چئنل، انٽرنيٽ، سوشل ميڊيا، اخبارون، رسالا ۽ ڪتاب ڀانت ڀانت جي ڄاڻ ۽ ٻيو مواد ڏين ٿا. هتي هڪ سوال اهو به آهي ته توهان کي ميڊيا جا اهم ذريعا ۽ قسم ڳولڻا پوندا جيڪي توهان کي گهربل يا توهان جي لاءِ ڪارائتي ڄاڻ ۽ ٻيو مواد ڏين ٿا. توهان وٽ اهو هنر ۽ علم هجڻ گهرجي ته توهان جي ميڊيا جي پيغامن جي سچائي، درستگي ۽ توهان سان لاڳاپيل هجڻ جو فيصلو ڪري ۽ پنهنجي لاءِ ڪارائتو ۽ لاڀائتو ميڊيا جو ذريعو چونڊي سگهو.

دراصل اهي سمورا پيغام سماجي حقيقتن ۽ مظهرن جي نمائندگي ڪندا آهن، ماهرن چواڻي ته هر پيغام دنيا جي هڪ تصوير پيش ڪري ٿو. ڏسڻو اهو آهي ته تصوير ۾ ڏنل دنيا، هن دنيا سان ڪيترو ٺهڪندڙ آهي جنهن ۾ اسين ۽ توهان رهون ٿا.

هر پيغام جو مقصد هوندو آهي، اهي مقصد سماجي، سياسي، تاريخي ٿي سگهن ٿا. اهي ئي مقصد اصل ميڊيا جي پيغام جو ڪارڻ هوندا آهن. گهڻو ڪري پيغام ۾ هڪ کان وڌيڪ مقصد هوندا آهن جيڪي ماڻهن جي مختلف ضرورتن ۽ ذوق کي پورو ڪندا آهن يا ان جي تسڪين ڪندا آهن. ڪا پراڊڪٽ وڪڻڻ ڪنهن کي خوش ڪرڻ يا پرچائڻ، معلومات ڏيڻ، تفريح وغيره. اهوئي سبب آهي ته اڄ جي دنيا ۾ انفوسٽمينٽ نالي جي نئين صنف وجود ۾ آئي آهي، يعني ان ۾ معلومات به آهي ۽ تفريح به، يا ان کان مٿي به گهڻو ڪجهه.

پيغامن جون منفرد شڪليون هونديون آهن، ٻوليءَ، علامتون، اشارا، رنگ ۽ ٻيون انيڪ خصوصيتون ۽ پيغام جو ڪهڙو قسم آهي، ان جو فيصلو ان ۾ استعمال ٿيل تصوير، زبان، علامتن، ميوزڪ، ڪردارن، ان ۾ ٽنبيل ڪهاڻي جي ذريعي ٿي سگهندو آهي. ياد رهي ته رڳو ويڊيو يا تصوير جي صورت ۾ ان جو پس منظر (Back Ground)  به پيغام جي قسم بابت فيصلي ڪرڻ لاءِ اهم هوندو آهي. ڪنهن قدرتي منظر جي بيڪ گرائونڊ سان فلمايل گانو ۽ ساڳيو گانو ڪنهن ويراني ۾ يا وري ڪنهن قبرستان ۾ فلمايل مختلف تاثر ڏيندو، پوءِ کڻي گاني جا ٻول توڙي موسيقي ساڳيا ئي هجن.

ليکڪ ميڊيا بابت هڪ نهايت اهم موِضوع تي ڏاڍي ڪارائتي ڳالهه ڪئي آهي. سندس خيال ۾ فيڪ نيوز پڙهندڙ ۽ صحافي جي وچ ۾ قائم اعتبار جي رشتي کي ختم ڪري ڇڏي ٿي. پوءِ رڳو اها خبر ئي فيڪ نه هوندي پر خود اها خبر ڏيڻ وارو صحافي به فيڪ ٿي ويندو. تازه انگن اکرن موجب صحافين لاءِ پاڪستان به خطرناڪ ترين ملڪ بڻجي ويو آهي. گذريل پنجن سالن ۾ 65 صحافي قتل ٿيا آهن. جڏهن ته صحافين جو هڪ وڏو انگ اهڙو به آهي جيڪي سرڪاري يا بااثر خانگي ماڻهن جي ڏاڍ يا دٻاءُ جو شڪار ٿيا آهن. ڊاڪٽر بشير ميمڻ جو چوڻ آهي ته ڇاڪاڻ جو صحافين خلاف ڪارروائي ڪندڙ وٽ ايترو وقت ئي نه هوندو آهي جو لکڻ واري جو ڏنل خيال دلچسپي سان پڙهن ۽ هانوَ سان هنڊائين. سندس چوڻ آهي ته ڪابه ”خبر“ تيستائين خبر ناهي جيستائين ان ۾ گهڻ پاسائي ڄاڻ ناهي، ان ڄاڻ جي ڇنڊڇاڻ ٿيل ناهي ۽ اها ڪنهن ّذميوار ماڻهو جي هٿن مان نٿي گذري يعني ايڊٽ ٿي ٿئي، صرف اُن بعد اها خبر عام ڪرڻ جهڙي يا عام ماڻهن تائين پهچڻ جهڙي ٿئي ٿي. انهي ڪري ئي اخبار کي غريبن جي يونيورسٽي چيو ويندو آهي. ان حساب سان هن پيشي سان واڳيل ماڻهو انهن غريبن جي يونيورسٽي جا استاد آهن. کين اها ڳالهه ذهن ۾ رکڻ گهرجي ته اهي غريبن يعني عام ماڻهو کي ڇا سيکاري رهيا آهن؟

ڊاڪٽر ميمڻ جو هي ڪتاب بظاهر ننڍڙو آهي پر شامل موضوع ۽ انهن تي ٿيل بحث توڙي اٿاريل سوال وڏا آهن، اُن ڪري آئون صلاح ڏيندس ته سنڌ جا سمورا صحافي توڙي صحافت پڙهندڙ شاگرد هي ڪتاب دلچسپيءَ سان پڙهن ۽ پنهنجي هانوءَ سان هنڍائين.

 

پهرئين سيپٽمبير 2023ع                                                           سهيل سانگي

======================================

          انٽرنيٽ ۽ جديد اليڪٽرانڪ ٽيڪنالاجي اچڻ بعد صورتحال اِها آهي ته اسان تي روز سوين ڇا، هزارين ميڊيا جي پيغامن جي بيماري ٿي رهي آهي. پرنٽ ميڊيا کان وٺي ٽيليويزن چئنل تائين انٽرنيٽ جي ويب سائيٽن کان وٺي سوشل ميڊيا تائين، کن پل ۾ قسمين قسمين پيغامن جو وسڪارو آهي. انهن مان ڪجهه پيغامن کي سڃاڻڻ سولو آهي، ڇاڪاڻ جو اهي سڌا پيغام هوندا آهن پر گهڻا پيغام اهڙن ورن وڪڙن، رنگن ۽ پردن ۾ ويڙهيل هوندا آهن جن کي سڃاڻڻ مشڪل هوندو آهي. اسان ڄاڻون ٿا ته ٽي وي، انٽرنيٽ توڙي ريڊيو ۽ اخبارن اشتهار مختلف پراڊڪٽس (مصنوعات) وڪڻڻ لاءِ ڏنا ويندا آهن. اهي اشتهار ميڊيا ڏسندڙ کي هرکائڻ، انهن جو ڌيان ڇڪائڻ ۽ آماده ڪرڻ لاءِٰ ائين ٺاهيدا ويندا آهن. اهي اشتهار ميڊيا ڏسندڙ کي هر کاڻڻ، انهن  جو ڌيان ڇڪائڻ ۽ آماده ڪرڻ لاءِ ائين ٺاهيا ويندا آهن جو اُهي دلچسپ ۽ وڻندڙ هجن. قلمن ۽ ڊرامن جا اشتهار توڙي ٽيزر (Teaser) اسان کي اهي فلمون ۽ ڊراما ڏسڻ تي آماده ڪرڻ لاءِ ٺاهيدا ويندا آهن. ڇا توهان انهن اشتهارن کي ڪڏهن تنقيدي نظر سان ڏٺو آهي؟ غور ڪندا ته اُهي اسان کي ڪنهن طرح سان قائل يا مائل ڪرڻ جي ڪوشش ڪندا آهن.

اهي ته ٿيا سڌا پيغام، پر ميڊيا جا ٻيا پيغام ايترو چٽا نه هوندا آهن انهن ۾ قائل يا مائل ڪرڻ جو پيغام لڪل هوندو آهي، غير محسوس طريقي سان هوندو آهي.

ڪي ماڻهو اخبار نٿا پڙهن، ٽي وي باقاعدگي سان ڏسڻ سندن خيال آهي ته اهي ميڊيا جي انهن پيغامن ۽ ان جي اثرن کان بچيل آهن. اڄ جيڪي ماڻهواخبارون نٿا پڙهن ۽ ٽي وي چئنل نٿا ڏسن اهي فيس فُڪ، ٽوئٽر يا يوٽيوب ايتري قدر جو واٽس اپ جي استعمال ذريعي ميڊيا جي پيغامن جي وڪڙ ۾ اچي وڃن ٿا. خود موبائيل فون جو استعمال به ماڻهو کي انهن پيغامن جي  لپيٽ ۾ آڻي ڇڏي ٿو. اڳو ايترو ئي ناهي، اهڙا ماڻهو بهرحال هن سماج ۽ ان ۾ رهندڙ ماڻهن سان لاڳاپيل آهن، جيڪي ميڊيا جي مختلف قسمن جو استعمال ڪن ٿا. اهڙن ماڻهن جي ذريعي ٻين ماڻهن تائين ميڊيا جي پيغام ۽ ان جا اثر پهچن ٿا. اهڙي صورت ۾ اِهي پيغام بگڙيل شڪل ۾ پهچن ٿا. ڇاڪاڻ جو پهريون دفعو جيڪو ماڻهو ميڊيا ڏسي ٿو ۽ ان جو پيغام ٻڌي ٿو ته اُتي ٽن کان وڌيڪ شرط لاڳو ٿي وڃن ٿا. پهريون اهو ته هن ڪهڙي ماحول ۾ اهو پيغام ٻڌو/ڏٺو؟ ٻيو اهو ته هن اهو پيغام ڪيترو سمجهيو، ٽيون اِهو ته جيترو به سمجهيو ان کي اوترو ئي بيان ڪري سگهيو آهي يا نه؟

انهي مان اندازو لڳائي سگهجي ٿو ته اڄ جي دؤر ۾ وڏي پيماني تي موجود ميڊيا ڪيتري اهم ۽ پُر اثر آهي.

هتي اهو سمجهڻ ضروري آهي ته خبر هجي يا ڪا فلم يا گانو، يا وري ميڊيا ۾ موجود ٻيءَ ڪا صنف ان ۾ جديد ٽيڪنالاجي ۽ انساني نفسيات جي گهري ڄاڻ جو جهجهو ۽ ماهراڻي طريقي سان استعمال ڪيو ويندو آهي. رنگ، منظر، پس منظر، ڪردار، ويس وڳا، ٻول، چمڪ، ڌمڪ، ميوزڪ انهن سڀني ۾ استعمال ٿيل ترتيب هڪ خاص ماحول ٺاهيندي آهي ۽ خاص پيغام جوڙيندي آهي. ان ڪري ميڊيا جي مختلف پراڊڪٽس ۾ لڪل يا غير محسوس طريقي سان سمايل پيغامن جو پتو لڳائڻ ڏکيو ڪم آهي. ڪيترائي ماڻهو انٽرنيٽ تي موجود هر شيءَ کي حقيقت طور قبول ڪندا آهن ته ماڻهن جو ڪجهه حصو اهڙو به آهي جيڪو انٽرنيٽ تي موجود سمورين شين کي بنهه غير حقيقي قرار ڏيندا آهن. اهي ٻئي گروپ سؤ سيڪڙو صحيح ناهن. پهرين ڌُر اهو وساري ٿي ويهي ته انٽرنيٽ تي ڪوبه دربان يا گيٽ ڪيپر ناهي. ٿئي ائين پيو جنهن کي جيڪا شيءِ وڻي انٽرنيٽ تي رکيو ويٺو آهي. حقيقي دنيا اها آهي ته مذهب، اقتدار توڙي وسيلن تي ڪنٽرول سياست کي وڌيڪ ڪٽر ئي بڻائي ڇڏيو آهي، مذهبي عقيدن وارا ماڻهو پنهنجا هم خيال پيدا ڪرڻ جي دؤر ۾ رُڌل آهن ۽ وسيلن تي ڪٽرول وارا ۽ وڌيڪ وسيلا هڙوس ڪرڻ ۽ پنهنجو موجود ڪنٽرول وڌيڪ ڪن ٿا ته متان اُهي وسيلن سندن هٿن مان نڪري نه وڃن. اقتدار جا حڪمراني جيئن ته وسيلن جي ورهاست جو مکيه هٿيار آهي اُن ڪري ان تي به وسيلن واريون ڌريون هر صورت ۾ پنهنجو قبضو رکڻ گهرنديون آهن. ڇاڪاڻ جو جيڪڏهن اقتدار سندن هٿن مان ويو ته وسيلن جي مالڪي ۽ ڪنٽرول جي ختم نه ته ڍرو ٿي سگهي ٿو. اُن ڪري ميڊيا تي انهن ڏاڍاين ورين جو ڪنٽرول آهي، جيڪي طئي ڪنديون آهن ماڻهو ڇا ڳالهائين، ڇا ٻڌن، ڇا ڏسن، ڇا هنڊائين. ڇا کائين ۽ پيئن، ڇا تفريح ڪن، ڪهڙو ڪلچر اختيار ڪن؟ ايتري قدر جو اهي ئي فيصلو آهن ته ڇا اهم آهي ۽ ڇا غير اهم. سندن پوري ڪوشش اِها هوندي آهي انهن سڀني شين جي ذريعي سندن وسيلن، ڪنٽرول ۽ حڪومت ۾ واڌ اچي، ڪنهن به صورت ۾ انهن ۾ ڪمي نه اچي. اُن ڪري ميڊيا ۽ ان جي پاليسين کي پرکڻ ۽ پرجهڻ لاءِ هي ڇڪتاڻ کي سمجهڻ ضروري آهي.

مختلف ماڻهو ميڊيا جي مواد جي تشريح مختلف ڪندا آهن. توهان ميڊيا جي حوا ۾ پيغام مان جيڪا معنيٰ ڪڍو ٿا، توهان جا ٻار، دوست يا ساٿي ان کان مختلف معنائون ڪڍي سگهن ٿا، ڇاڪاڻ جو اسين پنهنجي جنس، نسل، طبقي، تعليم، جنسي رجحانن وغيره جي ڪري پنهنجي منفرد حيثيت سان ميڊيا جي مواد مان معنائون وٺو ٿا. اهي ڳالهيون جڏهن گڏ ٿين ٿيون ۽ ان جي نتيجي ۾ توهان کي جيڪي تجربا ٿين ٿا، ان مان پتو لڳائي سگهبو ته توهان ميڊيا جي پيغامن کي ڪيئن سمجهندا ۽ ان جو اظهار ڪيئن ڪندو؟

بنهه ائين به ڪونهي ته ميڊيا ذريعي ايندڙ سمورا پيغام نقصانڪار آهن. ميڊيا جي ذريعي ئي اسين پنهنجي پاڻ کي ملڪ توڙي دنيا ۾ پيش ايندڙ واقعن، حالتن، سائنسي، سماجي، ثقافتي طور سياسي ترقي بابت اپ ڊيٽ ٿيون ٿا. ان ڪري ميڊيا جو استعمال اڻ ٽر ۽ لازمي آهي. هتي اها ڳالهه ته اسين رڳو ميڊيا جي پراڊڪٽ ۽ پيغام کي سمجهون ۽ ان سان پنهنجي ڪم جي ڳالهه کڻي وٺون، ان ڪري ميڊيا ۾ ڪم ڪندڙ نوجوان، خاص ڪري سيکڙاٽن لاءِ پڻ ميڊيا استعمال ڪندڙن لاءِ اهو ضروري آهي ته هو اهو سمجهن ته ميڊيا ڇا آهي؟ ان ۾ پيغام ڪيئن جوڙيو ويندو آهي؟ ان مان پيغام جوڙيندڙ جي مراد ڇا آهي؟

ميڊيا هڪ تصوراتي دنيا ٺاهي ٿي، هونئن ميڊيا هڪ خوشگوار تفريحي يا معلوماتي سرگرمي ٿي سگهي ٿي، پر اهو سمجهڻ به ضروري آهي ته اها ڪنهن حد تائين نقصانڪار به ٿي سگهي ٿي. مثال طور جوا يا سگريٽ بابت ميڊيا جا پيغام ۽ اشتهار عام طور تي تفريح، دلچسپ سرگرمي ۽ ڪنهن منظر جي حصي طور پيش ڪيا وڃن. پر هتي انهن سنگين مسئلن کي نظرانداز نه ڪرڻ گهرجي جيڪي اڪثر اهڙي مواد جي ميڊيا تي اچڻ جي نتيجي ۾ پيش اچن ٿا.

ادب توڙي ميڊيا ۾ فئنٽاسي ذهني اڏام جو ڪم ڏيندي آهي، پر اُن کي سڃاڻڻ ۽ ان کي حقيقت سان ڀيٽي گڏ کڻي تعميري طور طريقي سان ڳنڍڻ جي صورت ۾ ئي ميڊيا پڙهندڙ يا ڏسندڙ لاءِ فائديمند ٿي سگهي ٿي. ٻي صورت ۾ اها ميڊيا واپرائيندڙ کي بنهه خيالي دنيا ۾ کڻي ويندي.

ميڊيا هڪ ڪاروبار آهي، گهڻي ڀاڱي ميڊيا ڪاروباري فائدن جي ڪنٽرول هيٺ آهي. اُن جي هڪ منطق اها آهي ته پئسو تيزي سان ميڊيا کي هلائڻ جو بنيادي جُزو بڻجي ويو آهي. ٻيو اهو ته ميڊيا خود هڪ انڊسٽري بڻجي ويئي آهي، جنهن ۾ نفعو ڪمائڻ بنيادي جزُو بڻيل آهي. اها ڳالهه ميڊيا ۾ ٺهندڙ پيغام، ان جي ڏسندڙن Audience جو تعيم ڪري ٿي. ميڊيا پراڊڪٽ لاءِ ڪهڙي مارڪيٽ ٿي سگهي ٿي؟ ان کي اسپانسر يا مالي سپورٽ ڪرڻ لاءِ ڪهڙيون صنعتون ۽ ادارا ٿي سهگن ٿا. ٻيو اهو ته ميڊيا ڇاڪاڻ جو وڏي پئماني تي زندگي جي هر شعبي تي اثرانداز ٿئي ۽ ان ڪري ان کي ڪنٽرول ڪرڻ يا ان کي پنهنجي اثر هيٺ رکڻ ضروري آهي، اُن ڪري نقطي تي اسين مٿي ڳالهه ڪري آيا آهيون.

انهن سمورين ڳالهين کي سامهون رکندي سوال اهو ٿو پيدا ٿئي ٿو ته ڇا ميڊيا ۾ ڪم ڪندڙ خاص طور تي ننڍن شهرن جا رپورٽر ۽ عام پڙهندڙ ۽ ڏسندڙ ميڊيا کي تنقيدي طور سمجهي سگهي ٿو؟ ميڊيا کي تنقيدي طور سمجهڻ ۽ ان جو جائزو وٺن اڄ جي دنيا جو اهم ئي نه پر ضروري هنر آهي. ان هنر جي ذريعي ئي ميڊيا جي پيغامن جي نه رڳو سطحي يا بظاهر مواد کي سمجهڻ بلڪه ٻاهرين سطح تي هيٺيان لڪل ۽ گهري معنيٰ کي سمجهڻ اڄ جي زندگي جو اهم هنر آهي جنهن کي لائيف اسڪل به چئي سگهجي ٿو.

اڄ انٽرنيٽ ۾ اينڊرائيڊ موبائل جي ڪري هر ڳوٺ، ننڍي توڙي وڏي شهر تائين رسائي آهي ۽ اتي ميڊيا جو رپورٽر موجود آهن، يا وري سوشل ميڊيا جي ڪري هر ڪو پنهنجي Status تي ڪجهه لکي ٿو، ڪمٽمينٽ ڪري ٿو ويڊيو يا تصوير شيئر ڪري ٿو. ائين هو پاڻ ميڊيا جي مواد جو پيدا ڪندڙCreator  يا پروڊيوسر آهي. ان ڪري رپورٽت توڙي سوشل تي ڪجهه لکي يا شيئر ڪري حصو وٺي ان کي سمجهڻ گهرجي ته هو ڪهڙي پسمنظر ۾ ڪهڙو پيغام ڏيئي رهيو آهي۽ اُن جا اثر ڪهڙا پوندا.

ميڊيا جا مختلف ذريعا ٽي وي چئنل، انٽرنيٽ، سوشل ميڊيا، اخبارون، رسالا ۽ ڪتاب ڀانت ڀانت جي ڄاڻ ۽ ٻيو مواد ڏين ٿا. هتي هڪ سوال اهو به آهي ته توهان کي ميڊيا جا اهم ذريعا ۽ قسم ڳولڻا پوندا جيڪي توهان کي گهربل يا توهان جي لاءِ ڪارائتي ڄاڻ ۽ ٻيو واد ڏين ٿا. توهان وٽ اهو هنر ۽ علم هجڻ گهرجي ته توهان جي ميڊيا جي پيغامن جي سچائي، درستگي ۽ توهان سان لاڳاپيل هجڻ جو فيصلو ڪري ۽ پنهنجي لاءِ ڪارائتو ۽ لاڀائتو ميڊيا جو ذريعو چونڊي سگهو.

دراصل اهي سمورا پيغام سماجي حقيقتن ۽ مظهرن جي نمائندگي ڪندا آهن، ماهرن چواڻي ته هر پيغام دنيا جي هڪ تصوير پيش ڪري ٿو. ڏسڻو اهو آهي ته تصوير ۾ ڏنل دنيا، هن دنيا سان ڪيترو ٺهڪندڙ آهي جنهن ۾ اسين ۽ توهان رهون ٿا.

هر پيغام جو مقصد هوندو آهي، اهي مقصد سماجي، سياسي، تاريخي مقصد ٿي سگهن ٿا. اهي ئي مقصد اصل ميڊيا جي پيغام جو ڪارڻ هوندا آهن. گهڻو ڪري پيغام ۾ هڪ کان وڌيڪ مقصد هوندا آهن جيڪي ماڻهن جي مختلف ضرورتن ۽ ذوق کي پورو ڪندا آهن يا ان جي تسڪين ڪندا آهن. ڪا پراڊڪٽ وڪڻڻ ڪنهن، خوش ڪرڻ يا پرچائڻ، معلومات ڏيڻ، تفريح وغيره. اهوئي سبب آهي ته اڄ جي دنيا ۾ انفوٽينمينٽ نالي جي نئين صنف وجود ۾ آئي آهي، يعني ان ۾ معلومات به آهي ۽ تفريح به، يا ان کان مٿي به گهڻو ڪجهه.

پيغامن جون منفرد شڪليون هونديون آهن، ٻوليءَ علامتون، اشارا، رنگ ۽ ٻيون انيڪ خصوصيتون، پيغام جو ڪهڙو قسم آهي، ان جو فيصلو ان ۾ استعمال ٿيل تصوير، زبان، علامتن، ميوزڪ، ڪردارن، ان ۾ ٽنبيل ڪهاڻي جي ذريعي ٿي سگهندو آهي. ياد رهي ته رڳو ويڊيو يا تصوير جي صورت ۾ ان جو پس منظر يا بئنڪ رائونڊ به پيغام جي قسم بابت فيصلي ڪرڻ لاءِ اهم هوندو آهي. ڪنهن قدرتي منظر جي بيڪ گرائونڊ سان فلمايل گانو، يا ڪنهن ويراني ۾ يا وري ڪنهن قبرستان ۾ فلمايل گانو مختلف تاثر ڏيندو، پوءِ کڻي گاني جا ٻول ساڳيا ئي هجن.

انسانی حقوق کے بارے میں متبادل نقطہ نظر

 

انسانی حقوق کے بارے میں متبادل نقطہ نظر

سہیل سانگی

 سیاسی آزادی اور سماجی اقتصادی وسائل تک زیادہ مساوی رسائی کے درمیان تعلق انسانی تاریخ کی جہد مسلسل کی خصوصیت رہی ہے۔ مثال کے طور پر، قدیم روم میں مساوی سیاسی حقوق کے لیے عام لوگوں (نچلے طبقے کے شہریوں) کی مہم قرضوں کی معافی اور زمین کی زیادہ مساوی تقسیم کی خواہش سے متحرک تھی۔

اسی طرح، 1215 کا انگریزی میگنا کارٹا، جسے شہری اور سیاسی حقوق کا ابتدائی اعلان کہا جاتا ہے، چارٹر آف فاریسٹ کے ساتھ تھا، جس نے کسانوں کو چراگاہوں میں مویشی چرانے، چارہ اگانے اور لکڑی جمع کرنے کے حقوق دیئے تھے۔ 17 ویں سے 19 ویں صدی کے انقلابی تجربات، جنہوں نے جمہوریت کی جدید شکلوں کو جنم دیا، کم از کم نظریاتی اور سیاسی تحریروں میں شہری سیاسی اور سماجی و اقتصادی حقوق کے درمیان تعلق کو بھی کثرت سے اجاگر کیا۔ معاشی حقوق کو زیادہ ٹھوس اور سائنسی شکل کارل مارکس کے کیمونزم کے نظریے نے دی۔

اس نظریے کی مقبولیت اور سویت یونین اور دیگر ممالک میں روسی ماڈل کا سوشلسٹ انقلاب بپا ہوا۔ خاص  طور اسکینڈینیوین ممالک میں  سوشل ویلفیئر ریاستوں کا قیام عمل میں آیا اور  خود برطانیہ میں بھی بڑی حد تک مزدوروں کو سماجی تحفظ دینے کے لئے متعدد قوانین بنائے۔ ان ممالک میں سرمایہ داروں کو یہ ڈر تھا کہ کہیں سوشلسٹ انقلاب کی لہر ناہیں اپنی لپیٹ میں نہ لے لے۔

دوسری جنگ عظیم کے بعد اقوام متحدہ نے انسانی حقوق کا اعلان نامہ دیا۔ جس میں ذاتی اور سیاسی آزادیوں پر زیادہ زور تھا۔ سرد جنگ کے زمانے میں جب سرمایہ دار ممالک ہر لحاظ سے سوشلسٹ ممالک سے مقابلے میں تھے، اور سوشلسٹ انقلابات اور جنگ آزادی کو پے درپے فتوحات حاصل ہو رہی تھی، سرمایہ دارانہ دنیا  کو ایک بار پھر انسانی حقوق کے حوالے سے اپنے نقطہ نظر پر نظر ثانی کرنی پڑی۔ 16 دسمبر 1966 کو اقوام متحدہ کی جنرل اسمبلی نے  اقتصادی، سماجی اور ثقافتی حقوق عالمی معاہدے کئ منظوری دی۔ اس معاہدے میں کہا گیا کہ :

"اس بات کو تسلیم کرتے ہوئے کہ انسانی حقوق کے عالمی منشور کے مطابق، آزاد انسانوں کا آئیڈیل خوف اور خواہش سے آزادی سے لطف اندوز ہونے کے بعد ہی حاصل کیا جا سکتا ہے جب ایسے حالات پیدا کیے جائیں جہاں ہر شخص اپنے معاشی، سماجی اور ثقافتی حقوق کے ساتھ ساتھ اپنے اور سیاسی حقوق شہری حقوق سے بھی لطف اندوز ہو سکے۔"

اقتصادی، سماجی اور ثقافتی حقوق وہ انسانی حقوق ہیں جو کام کی جگہ، سماجی تحفظ، خاندانی زندگی، ثقافتی زندگی میں شرکت، اور رہائش، خوراک، پانی، صحت کی دیکھ بھال اور تعلیم تک رسائی سے متعلق ہیں۔ ان میں منصفانہ اجرت اور مساوی تنخواہ کا حق شامل ہے۔ بے روزگاری، بیماری یا بڑھاپے کی صورت میں مناسب تحفظ کا حق؛ یا مناسب معیار زندگی کا حق۔  

 سرد جنگ کے دوران عالمی انسانی حقوق کا منشور تو 1948 میں آ چکا تھا تاہم اقسام کو دو نظریاتی خطوط پر 1966 میں تقسیم کر دیا گیا تھا۔ شہری اور سیاسی حقوق مغربی سرمایہ دارانہ اقدار سے منسلک تھے، جبکہ معاشی، سماجی اور ثقافتی حقوق سوشلزم کے ساتھ منسلک تھے۔ اس طرح، ایک معاہدے کے بجائے جیسا کہ اصل میں تصور کیا گیا تھا، ممالک کو یہ اختیار دیا گیا کہ وہ یا تو دونوں معاہدوں کی توثیق کریں۔ کینیڈا نے دونوں معاہدوں کی توثیق کی، جبکہ کچھ ممالک نے صرف ایک عہد کو اپنایا۔

اس معاہدہ  کے تحت حکومتوں کا فرض ہے کہ وہ اپنی ذمہ داریوں کو پورا کرنے کے لیے رہائش، خوراک اور تعلیم ایک مخصوص معیار یا سطح تک رسائی فراہم کرنے کا مطالبہ کرتا ہے۔    درحقیقت، معاشی تحفظ، تعلیم، رہائش یا خوراک کا حق، غربت پر براہ راست اثر ڈالتا ہے۔ یہاں یہ امر اہم ہے کہ پختہ نظریہ کہ غربت انسانی حقوق سے انکار ہے۔  

حقوق پر مبنی یہ نقطہ نظر لوگوں کو وقار، فلاح و بہبود اورمواقع کے ساتھ زندگی گزارنے کے مطالبے پر فعال پوزیشن لیتا ہے، بجائے اس کے کہ درخواست گزاروں کو اس نظام کا دروازہ کھٹکھٹانے پر مجبور کیا جائے انہیں  اس سے پہلے اس تکلیف دہ صورتحال سے چھٹکارہ دیا جائے۔ اس نقطہ نظر کے مطابق اچھی زندگی گزارنے اور انسان کے پھلنے پھولنے کے لیے ہمیں ظلم سے آزادی اور ضرورت یا مشقت سے آزادی دونوں کی ضرورت ہے۔یہ نقطہ نظر مارکسزم سے آیا۔

مارکسزم، ایک سماجی- سیاسی اور اقتصادی نظریہ کے طور پر، انسانی حقوق پر ایک الگ نقطہ نظر پیش کرتا ہے جو لبرل یا سرمایہ دارانہ نقطہ نظر سے مختلف ہے۔ جبکہ مارکسزم انسانی وقار اور فلاح و بہبود کی اہمیت کو تسلیم کرتا ہے، وہ طبقاتی جدوجہد اور سماج کے مادی حالات کے تناظر میں انسانی حقوق سے رجوع کرتا ہے۔

انسانی حقوق پر مارکسی نقطہ نظر کے حوالے سے چند اہم نکات یہ ہیں:

تاریخی مادیت: مارکسی نقطہ نظر کے مطابق سماج بنیادی طور پر، مختلف طبقات کے درمیان معاشی تعلقات سے تشکیل پاتا۔ لہٰذا انسانی حقوق تجریدی اصول نہیں ہیں بلکہ ان مادی حالات کے ساتھ گہرے طور پر جڑے ہوئے ہیں۔ معاشرے کے اندر افراد کو جو حقوق فراہم کیے جاتے ہیں وہ غالب معاشی نظام کے ذریعے تشکیل پاتے ہیں اور طبقاتی استحصال کو دوام بخشنے والی طاقت کی حرکیات کو برقرار رکھنے کے لیے کام کرتے ہیں۔ نتیجتاً، انسانی حقوق کا ادراک ان معاشی ڈھانچے کو تبدیل کرنے پر منحصر ہے جو معاشرتی عدم مساوات کو بنیاد بناتی ہے۔ اس طرح سے طبقاتی جدوجہد ہی تاریخی تبدیلی کے پیچھے محرک ہے۔ اس لیے انسانی حقوق کو ان طبقاتی حرکیات سے منسلک دیکھا جاتا ہے۔ سرمایہ دارانہ معاشروں میں، یہ کشمکش بورژوا طبقے کے درمیان جدوجہد کے طور پر ظاہر ہوتی ہے، جو ذرائع پیداوار کے مالک ہیں، اور پرولتاریہ، جنہیں زندہ رہنے کے لیے اپنی محنت کی طاقت کو بیچنا پڑتا ہے۔

لبرل انسانی حقوق کی تنقید:

مارکسزم انسانی حقوق کے لبرل تصورات پر تنقید کرتی ہے، اس کے مطابق  انسانی حقوق کے لبرل تصورات طبقاتی استحصال اور جبر کی مادی حقیقتوں سے اکثر تجریدی اور منقطع ہوتے ہیں۔ وہ لبرل انسانی حقوق کو حکمران طبقے کے مفادات کی خدمت اور جمود کو برقرار رکھنے کے طور پر دیکھتے ہیں۔ مارکسزم سرمایہ داری کے تحت رسمی مساوات کے خیال پر تنقید کرتا ہے، یہ دلیل دیتے ہوئے کہ یہ طبقاتی، نسل، جنس اور دیگر سماجی درجہ بندیوں میں جڑی گہری عدم مساوات کو چھپاتا ہے۔ اس کے بجائے، مارکسسٹ بنیادی مساوات کی وکالت کرتے ہیں، جس کے لیے ان بنیادی نظامی ناانصافیوں کو دور کرنے کی ضرورت ہے۔

مارکسی نقطہ نظر انسانی حقوق کے لبرل تصورات پر تنقید کرتا ہیں،  اس کی دلیل یہ ہے کہ وہ محنت کش طبقے کی مادی ضروریات کو نظر انداز کرتے ہوئے اکثر حکمران طبقے کے مفادات کی خدمت کرتے ہیں۔ لبرل انسانی حقوق کی گفتگو شہری اور سیاسی حقوق کو ترجیح دیتی ہے، جیسے کہ آزادی اظہار اور ووٹ کا حق، جو سماجی ناانصافی کی بنیادی وجوہات کو حل کرنے کے لیے ضروری لیکن ناکافی ہیں۔

مزید برآں، لبرل انسانی حقوق کی گفتگو انفرادیت پسند اور تاریخی ہوتی ہے، جو کہ سرمایہ داری کے ذریعے قائم نظامی عدم مساوات کا محاسبہ کرنے میں ناکام رہتی ہے۔ قانون کے سامنے صرف رسمی مساوات پر توجہ مرکوز کرکے، انسانی حقوق کے لبرل فریم ورک طبقاتی، نسل، جنس اور دیگر سماجی درجہ بندیوں میں جڑی گہری ساختی عدم مساوات کو دھندلا دیتے ہیں۔

معاشی حقوق:

انسانی حقوق کے بارے میں مارکسی نقطہ نظر کے مرکزی اصولوں میں سے ایک معاشی اور سماجی حقوق پر زور دینا ہے جو انسانی وقار اور بہبود کے لیے بنیادی ہیں۔ اس روء  سے حقیقی انسانی آزادی کے لیے نہ صرف سیاسی آزادی بلکہ بنیادی مادی ضروریات کی تکمیل کی بھی ضرورت ہوتی ہے، جیسے کام کرنے کا حق، مناسب اجرت کا حق، اور رہائش، صحت کی دیکھ بھال اور تعلیم کا حق۔

سرمایہ داری کے تحت، تاہم، ان معاشی حقوق کو اکثر نظرانداز یا ان کی خلاف ورزی کی جاتی ہے، کیونکہ منافع کا حصول محنت کش طبقے کی فلاح و بہبود پر مقدم ہوتا ہے۔ استحصالی مزدوری کے طریقے، ضروری خدمات تک غیر مساوی رسائی، اور آمدنی کا بڑھتا ہوا تفاوت اس نظام کی علامت ہیں جو لوگوں کی ضروریات پر سرمائے کو جمع کرنے کو ترجیح دیتا ہے۔

اجتماعی حقوق:

مارکسسٹ انفرادی حقوق پر اجتماعی حقوق پر زور دیتے ہیں۔ وہ دلیل دیتے ہیں کہ حقیقی انسانی آزادی صرف اجتماعی عمل اور سماجی اور اقتصادی ڈھانچے کی تبدیلی کے ذریعے حاصل کی جا سکتی ہے۔ یہ نقطہ نظر حکمران طبقے کے اندر افراد کے حقوق پر محنت کش طبقے اور مظلوم گروہوں کے حقوق کو ترجیح دیتا ہے۔

لبرل انفرادیت کے برعکس، مارکسزم حقیقی انسانی آزادی کے حصول کے لیے اجتماعی حقوق اور یکجہتی پر زور دیتا ہے۔  لہٰذا حقیقی نجات صرف انفرادی اعمال سے حاصل نہیں کی جا سکتی بلکہ اس کے لیے اجتماعی عمل کی ضرورت ہے جس کا مقصد معاشرے کے سماجی اور اقتصادی ڈھانچے کو تبدیل کرنا ہے۔

اجتماعی حقوق پر یہ زور انسانوں کے باہمی ربط اور طبقاتی خطوط پر یکجہتی کی اہمیت کو اجاگر کرتا ہے۔ سرمایہ دارانہ استحصال اور جبر کے خلاف جدوجہد میں متحد ہو کر محنت کش طبقہ اپنی اجتماعی طاقت کا مظاہرہ کر سکتا ہے اور حکمران اشرافیہ کے جڑے ہوئے مفادات کو چیلنج کر سکتا ہے۔

طبقاتی جدوجہد اور انقلاب:

انسانی حقوق کے بارے میں اس متبادل نقطہ نظر کا مرکز طبقاتی جدوجہد اور انقلاب کے ذریعے سرمایہ داری کے خاتمے کا تصور ہے۔ مارکسوادی سرمایہ داری کو موروثی طور پر استحصالی اور جابرانہ تصور کرتے ہیں، اجرت کے ایک ایسے نظام کو برقرار رکھتے ہیں جو مزدوروں کو ان کی محنت کے ثمرات سے دور کر دیتا ہے۔ سمجھا جاتا ہے کہ حقیقی انسانی آزادی کے حصول کے لیے، انقلاب کی ضرورت ہے۔ یعنی سرمایہ دارانہ طاقت کے ڈھانچے کا تختہ الٹنا اورسوشلزم کا قیام۔ ایک سوشلسٹ معاشرے میں، ذرائع پیداوار کی اجتماعی ملکیت اور کنٹرول ہو گا، جس سے وسائل کی منصفانہ تقسیم اور انسانی ضروریات کی تکمیل ممکن ہو گی۔

سماجی و اقتصادی حقوق انسانی بہبود کے لیے ضروری ہیں۔ حقوق کو پہلی اور دوسری نسل کے حقوق میں تقسیم کرنا غلط اور مصنوعی ہے۔ بنیادی طور پر حقوق کی دونوں نسلیں ناقابل تقسیم اور ایک دوسرے پر منحصر ہیں۔ اچھی زندگی اور انسان کے پھلنے پھولنے کے لیے دونوں ضروری ہیں۔ اہم بات یہ ہے کہ پہلی نسل کے حقوق کا موثر فائدہ دوسری نسل کے حقوق کے حصول پر منحصر ہے۔ آزادی صحافت کا کیا فائدہ اگر کوئی ناخواندہ ہے کیونکہ اس کے والدین اسے اسکول بھیجنے کی استطاعت نہیں رکھتے؟ اگر کوئی کال سینٹر یا گارمنٹس فیکٹری میں 14 گھنٹے کام کرنے کی وجہ سے میٹنگ میں نہیں جا سکتا تو انجمن کی آزادی کا کیا فائدہ؟

اچھی زندگی گزارنے، ہمیں ظلم سے آزادی اور ضرورت یا محنت سے آزادی دونوں کی ضرورت ہے۔ سماجی اور معاشی حقوق کو شامل کیے بغیر آئین میں شہری اور سیاسی حقوق کو شامل کرنا کام کو آدھا  چھوڑ دینا اور صرف فریم ورک فراہم کرنا ہے۔

پروفیسر ڈاکٹر توصیف احمد خان کی کتاب انسانی حقوق کا ارتقا کے لئے لکھا ہوا ایک باب